četvrtak, 06 septembar 2012 09:22

Iranski velikani: Xarazmi (I)

Iranski velikani: Xarazmi (I)

Jedan od velikana koji vuče iranske korijene, a rođen je 184.(783.) godine po hidžretskom lunarnom kalendaru u Xarazmu, današnjem području Hire na jugu Uralskog jezera na granici između Uzbekistana i Kazakistana, jeste znanstvenik koji je svojim znanjem i naučnim djelima dobrano zadužio cijeli svijet, Abu Dža'fer Muhamed ibn Musa poznatiji kao Xarazmi.

Umro je najvjerovatnije 840. godine. Iako je u mnogim pisanim djelima objavljenim na Zapadu, kao i na internet stranicama, predstavljen kao arapski naučnik, Drago Dragović ga na internet stranica astronomija.co.yu predstavlja kao naučnika rođenog u perzijskom gradu Khwarazmu. Kao perzijskog znanstvenika ga predstavlja i internet sajt CroEos.net. S obzirom da nam je cilj iranske velikane koji su svojim djelima zadužili nauku, a tako i cijeli svijet, predstaviti kroz djela i radove objavljene i na perzijskom i na drugim jezicima, u nastavku ćemo vam prezentirati tekst koji je objavljen na spomenutoj stranici.

Al-Khwarazmi je bio matematičar, astronom i geograf. Bio je jedan od najvećih ikad rođenih matematičara, otac nekoliko grana i osnovnih pojmova u matematici. Njegovi matematički radovi su bili uticajniji na pomicanje dotadašnjih granica znanja od bilo kojeg drugog srednjevekovnog pisca. Glavni je njegov izuzetni rad o algebri, ne samo zato što je dat u formi sistematizacije, već i zbog razvijanja analitičkih mogućnosti linearnih i kvadratnih jednačina, što ga je učinilo utemeljivačem algebre.
Sama riječ algebra izvedena je iz nalova njegovog slavnog djela, knjige "Al-kitab al-muxtasar fi hisab al-jabr wa'l-muqabilah", što znači "Zbirka sažetih izračunavanja i njenih ostataka", pisane u vrijeme njegovog rada u Kući Mudrosti (Dar al Hikme) u Bagdadu. Njegova aritmetika predstavlja kompilaciju aritmetičkih pravila za linearne i kvadratne funkcije, elementarnu geometriju kao i za probleme proporcionalnog dijelenja naslijeđenog novca. Rad je bio baziran na znanjima drevnih Babilonaca od prije dva milenijuma, kao i zapažanjima bilježenim u helenskim, hebrejskim i indijskim rukopisima. Praktična priroda ovog djela doveli su do toga da je do danas sačuvano iako su mnoga slična djela zauvjek izgubljena.

Khwarazmi je objasnio način upotrebe nule, cifre od fundamentalne važnosti, razvijene od strane Arapa, a pod snažnim uticajem misli drevne Indije. Tek kada je Fibonaći preveo Al-Khwarazmijeve radove, nula i algebra, nauka "totalno nepoznata do tada" su predstavljeni i evropskoj nauci.
Kao dodatak, razvio je i usavršio indijski sistem cifara, danas poznatije kao arapske brojeve, a uveo i njihov decimalni sistem, razvio neke aritmetičke procedure, uključujući i razlomke. Sistem brojeva se postepeno proširio po cijelom arapskom svijetu, a njegovim prevođenjem u XII vijeku na latinski jezik, došlo je do širenja njegovog rada i ideja po čitavoj tadašnjoj Evropi. Svi tadašnji prevodi su počinjali sa 'Dixit Algoritmi', što znači "Govorio je al-Khvarazmi", a odatle je, pogrešnom etimologijom, nastao i današnji izraz prihvaćen u čitavom svetu 'algoritam'.
Razvio je detaljne trigonometrijske tablice koje sadrže sinusne funkcije, koje su vjerovatno nastale ekstrapolacijom Maslam Al-Madžritijevih tangentnih funkcija. Takođe je usavršio geometrijski opis konusnih presjeka kao i proračun grešaka, čime je otvorio vrata konceptu diferencijalnog računa. Imao je udjela i u mjerenju prečnika i zapremine Zemlje.
Al-Khwarazmi je napisao još jedan značajan rad - astronomske tablice "Sindhind zidž". Djelo se bazira na poznatim indijskim astronomskim radovima, donešenim u Bagdad oko 770. godine kao poklon indijske političke misije. Postojale su nekad dvije verzije Khwarazmijevog rada, pisana na arapskom jeziku ali su, nažalost, obje izgubljene. U X vijeku arapski matematičar Maslama Al-Madžriti je napisao kritiku kraće verzije, a to je na latinski preveo Adelard od Batha. Postoji latinski prevod i druge verzije i oba prevoda su sačuvana. U knjizi se najviše govori o kalendarima, izračunavanju pravog položaja Sunca, Mjeseca i planeta i sfernoj astronomiji, ima astroloških tablica, izračunavanja paralakse, pomračenja i vidljivosti Mjeseca.
Njegove astronomske tablice su takođe bile prevedene i na evropske jezika, a kasnije i na kineski.
Mada je čitav njegov astronomski rad bio baziran na podacima uzetim iz radova Indijaca, kao i vrednosti u tablicama, Al-Khwarazmi je morao uticati na kasniji rad Klaudija Ptolomeja. Danas ima krater na Mjesecu sa njegovim imenom.
Uticaj Al-Khwarazmija na razvoj nauke uopšte, a matematiku, astronomiju i geografiju posebno, dobro je poznat istoriji. Neke od ovih knjiga su bile vrlo brzo prevedene na brojne jezike i do XVI vijeka su predstavljale udžbenike mnogih univerziteta.

Upišite komentar


Security code
Refresh